SỢI TÓC
Tác giả: Thạch Lam

 

1

3

Dưới bóng hoàng lan
Thanh lách cánh cửa gỗ để khép, nhẹ nhàng bước vào. Chàng thấy mát
hẳn cả người; trên con đường lát gạch bát tràng rêu phủ, những vòng ánh
sáng lọt qua vòm cây xuống nhảy múa theo chiều gió. Một mùi lá tươi non
phảng phất trong không khí. Thanh rút khăn lau mồ hôi trên trán - bên
ngoài trời nắng gắt - rồi thong thả đi bên bức tường hoa thấp chạy thẳng
đến đầu nhà. Yên tĩnh quá, không một tiếng động nhỏ trong căn vườn, tựa
như bao nhiêu sự ồn ào ở ngoài kia đều ngừng lại trên bậc cửa.
Thanh bước lên thềm, đặt va-li trên chiếc trường kỷ, rồi ngó đầu nhìn
vào trong nhà: bóng tối dịu và man mát loáng qua những màu sắc rực rỡ
chàng đem ở ngoài trời vào; Thanh chưa nhìn rõ thấy gì cả; một lát, quen
bóng tối, chàng mới nhận thấy cảnh tượng gian nhà cũ không có gì thay
đổi, cũng y nguyên như ngày chàng đi xưa. Sự yên lặng trầm tịch đến nỗi
Thanh trở nên nghẹn họng; mãi mãi chàng mới cất được tiếng lên gọi khẽ:
- Bà ơi!
Một cái bóng lẹ làng từ trong vụt ra, rơi xuống mặt bàn; Thanh định rõ
nhìn: con mèo của bà chàng, con mèo già vẫn chơi đùa với chàng ngày
trước. Con vật nép chân vào mình khẽ phe phẩy cái đuôi, rồi hai mắt ngọc
thạch xanh dương lên nhìn người. Thanh mỉm cười lại gần vuốt ve con
mãn:
- Bà mày đâu?
Thanh bước xuống giàn thiên lý. Có tiếng người đi, rồi bà chàng, mái
tóc bạc phơ, chống gậy trúc, ở ngoài vườn vào. Thanh cảm động và mững
rỡ, chạy lại gần.
- Cháu đã về đấy ư?
Bà cụ thôi nhai trầu, đôi mắt hiền từ dưới làn tóc trắng đưa lên nhìn
cháu, âu yếm và mến thương.
- Ði vào trong nhà không nắng, cháu.
Thanh đi bên bà, người thẳng, mạnh, cạnh bà cụ gầy còng. Tuy vậy
chàng cảm thấy chính bà che chở cho chàng, cũng như những ngày chàng
còn nhỏ.
- Nhà không có ai ư bà?
- Vẫn có thằng Nhân, hôm nay nó đi đong thóc bên kia xóm. Dễ chốc
nó về. Con đã ăn cơm chưa?
5

- Dạ chưa. Con ở tàu về đây ngay. Nhưng con không thấy đói.
Bà nhìn cháu, giục:
- Con rửa mặt đi, rồi đi nghỉ không mệt. Trời nắng thế này mà con
không đi xe ư?
Thanh cười:
- Có một tý đường đất, cần gì phải xe. Con đi bộ hàng ngày cũng được.
Nhưng Thanh cũng vẫn theo lời bà. Chàng đến bên bể múc nước vào
thau rửa mặt. Nước mát rợi và Thanh cúi nhìn bóng chàng lay động trong
lòng bể với những mảnh trời xanh tan tác.
Tất cả những ngày thuở nhỏ trở lại với chàng. Thanh vắng nhà đã gần
hai năm nay, vậy mà chàng có cảm giác như vẫn ở nhà tự bao giờ. Phong
cảnh vẫn y nguyên, gian nhà vẫn tịch mịch và bà chàng vẫn tóc bạc phơ và
hiền từ.
Trên trường kỷ, ngọn đèn con và cái điếu cũ kỹ. Con mèo già tròn mình
nằm bên cạnh, mắt lim dim trong sự bình yên và nhàn nhã. Thanh trông
thấy cảnh ấy đã nhiều lần. Lần nào trở về với bà chàng, Thanh cũng thấy
bình yên và thong thả như thế. Căn nhà với thửa vườn này đối với chàng
như một nơi mát mẻ và hiền lành, ở đấy bà chàng lúc nào cũng sẵn sàng
chờ đợi để mến yêu chàng.
- Ấy, bà làm gì thế? Bà để mặc cháu.
Bà cụ vẫn không thôi phẩy chiếc phất trần lên đầu giường:
- Ðã lâu không có ai nằm nên bụi bám đầy khắp cả.
Thanh phải để mặc cho bà sửa chiếu và xếp lại gối. Chàng thấy mình bé
quá.
- Cháu đi nghỉ chẳng mệt. Ðể bà hái mấy lá rau nấu canh ăn cho mát.
Bà cụ đi ra. Thanh bỗng thấy mệt mỏi. Chàng lặng nằm xuống giường,
ruỗi chân tay, khoan khoái. Ngoài khung cửa sổ, trời xanh ngắt ánh sáng; lá
cây rung động dưới làn gió nhẹ. Một thân cây vút cao lên trước mặt. Cùng
một lúc, chàng lẩm bẩm: “Cây hoàng lan!”, mùi hương thơm thoang thoảng
đưa vào. Thanh nhắm mắt ngửi hương thơm và nhớ đến cái cây ấy chàng
thường hay chơi dưới gốc nhặt hoa. Ðã từ lâu lắm, ngày mới có căn nhà
này, ngày cha mẹ chàng hãy còn. Rồi đến ngày một bà một cháu quấn quít
nhau. Thanh ra tỉnh làm rồi đi về hàng năm, các ngày nghỉ. Bây giờ cây đã
lớn.
Thanh thấy tâm hồn nhẹ nhõm tươi mát như vừa tắm ở suối. Chàng tắm
trong cái không khí tươi mát này. Những ngày bận rộn ở tỉnh giờ xa quá.
6

Khu vườn với các cây quen đã nhận biết chàng rồi.
Nghe tiếng bà đi vào. Thanh nằm yên giả vờ ngủ. Bà lại gần săn sóc
buông màn, nhìn cháu và xua đuổi muỗi. Gió quạt đưa nhẹ trên mái tóc
chàng. Thanh vẫn nằm yên, nhắm mắt nhưng biết bà ở bên mình. Chàng
không dám động đậy, yên lặng chờ cho bà lại đi ra. Bà xuống bếp làm cơm
hẳn. Tiếng dép nhỏ dần.
Chàng cảm động gần ứa nước mắt. Bà yêu thương cháu quá, giờ chỉ có
mình cháu, với mình bà. Mà bà làm bếp có một mình thôi ư? Không, hình
như có tiếng người khác nữa, tiếng trong và mau hơn. Thanh lắng nghe:
một tiếng cười sẽ đưa lên. Tiếng ai? Nghe quen quá mà Thanh không nhớ
được.
Chàng lẳng lặng ngồi dậy, tỳ trên cửa sổ, cúi mình nhìn ra phía ao.
Bóng cây hoàng lan lay động cả một vùng. Chàng chợt nhớ, chạy vùng
xuống nhà ngang, gọi vui vẻ:
- Cô Nga...
Người thiếu nữ đương nhặt rau nghe tiếng gọi vội ngửng đầu: một nụ
cười, đôi mắt trong sáng lên; rồi tiếng nhẹ nhàng:
- Anh Thanh! Anh đã về đấy à?
Thanh đứng tựa bên cột, chưa trả lời. Chàng nhìn cô thiếu nữ xinh xắn
trong tà áo trắng, mái tóc đen lánh buông trên cổ nhỏ, bên cạnh mái tóc bạc
trắng của bà chàng. Cô Nga, cô bé hàng xóm vẫn sang chơi với chàng trong
vườn, và mỗi lần về, chàng lại gặp ở nhà như một người thân mật.
Một lát cô Nga nói:
- Anh Thanh độ này khác hẳn trước. Anh chóng nhớn quá.
- Tôi vẫn thế đấy chứ.
Bà cụ cúi trên rổ rau, không nhìn cháu, đáp:
- Cô trông em có phải gầy đi không. Không bằng độ còn ở nhà.
Nga ngửng nhìn Thanh, cười:
- Ðấy em có nói sai đâu. Anh trông lại đen đi nữa.
Lá rau tươi xanh ngắt bên bàn tay trắng hồng nhỏ nhắn. Thanh cũng
ngồi ghé xuống. Thế là lại như lúc còn ở nhà, ngày ngày chàng cũng vẫn
với Nga xuống bếp xem bà làm cơm. Câu chuyện vẫn vui vẻ và vẫn đậm,
có lúc chàng lầm tưởng Nga chính là em gái ruột của mình.
*****
Lúc Nga bưng cơm đặt lên bàn, bà cụ bảo cô thiếu nữ:
- Ở đây ăn cơm một thể, cháu ạ.
7

Thanh nhìn lên:
- Ăn cho vui, cô Nga.
- Xin phép cụ và anh thôi, em vừa mới ăn cơm xong ở nhà. Em đứng
đây cũng được chứ gì.
Thanh ra vẻ không bằng lòng:
- Không, cô phải ngồi ăn cơ. Cô làm khách mãi.
Nga sợ, vén áo ngồi bên cạnh bà cụ, nhưng nàng chỉ ăn nhỏ nhẻ, cầm
chừng, và buông đũa luôn để xới cơm cho Thanh. Bữa cơm vui quá. Thanh
ăn rất ngon miệng, lòng thư thái và sung sướng.
Thỉnh thoảng chàng nhìn đôi môi thắm của Nga, hai má hồng. Và nụ
cười tươi nở, nàng nhìn lại Thanh, một chút thôi, nhưng bao nhiêu âu yếm.
Ngoài vười, trời vẫn nắng. Giàn thiên lý pha xanh một bên tà áo trắng
của Nga. Những búp hoa lý non và thơm rủ liền trong giàn, lẫn vào đám lá.
Gạch mát và phủ rêu khiến Thanh nhớ lại hai bàn chân xinh xắn của Nga,
ngày nào, đi trên đó. Hai bàn chân nhỏ, lấm tấm cát, để dấu tự ngoài ao trở
về... Chàng đột nhiên mỉm cười, rồi hỏi:
- Cô Nga có còn hay đi nhặt hoàng lan rơi nữa không?
Nga cũng cười hơi thẹn:
- Vẫn nhặt đấy. Nhưng không có ai tranh nữa.
Nàng nhìn Thanh, nắng như tụ lại những hình ảnh tự bao giờ, và sẽ vuốt
mấy sợi tóc mai ra một bên. Thanh thấy quả tim đập nhẹ nhàng.
Bà cụ thì mải nhìn cháu. Bác Nhân khoanh tay đứng dựa bên cột nghe;
bác cũng vui mừng vì thấy cậu về, vẫn khỏe mạnh và xinh trai như ngày
trước. Còn cô Nga vẫn tươi đẹp và vui vẻ như thế. Có cô nhà cũng đỡ vắng,
và bà cậu cũng đỡ buồn; hàng ngày cô chạy sang chơi giúp đỡ bà cụ giã cối
trầu và nói chuyện đến người đi vắng ở trên tỉnh đã lâu không về thăm nhà.
Bữa ăn xong, Thanh với Nga đã trở lại thân mật như khi còn nhỏ.
Thanh dắt nàng đi thăm vườn; cây hoàng lan cao vút, cành lá rủ xuống như
chào đón hai người. Có lúc gần nhau, Thanh thấy mái tóc Nga thoang
thoảng thơm như có giắt hoàng lan. Nhưng hoa lan chưa rụng, vẫn còn tươi
xanh ở trên cành, Nga bảo Thanh:
- Những ngày em đến đây hái hoa, em nhớ anh quá.
Thanh chẳng biết nói gì; chàng vít một cành lan xuống giữ ở trong tay
để Nga tìm hoa, rồi nhẹ nhàng buông ra cho cành lại cong lên. Nắng soi
vào vai hai người, nhưng dưới chân đất vẫn mát như xưa.
- Bao giờ anh lên tỉnh?
8

- Ngày mai thôi. Kỳ này được nghỉ ít. Nhưng mai kia, tôi sẽ về ở đây
lâu hơn.
Lòng Thanh dịu lại. Nga đến bên bể múc nước rửa hoa, rồi xếp bầy lên
trên quả trầu. Bà cụ nhìn cô, âu yếm:
- Hoa hãy còn non lắm, sao hái sớm thế, con?
Nga thưa:
- Anh con hái đấy ạ - Và nàng nhìn Thanh mỉm cười.
Ðêm ấy, một bà, một cháu với một cô láng giềng chuyện trò dưới bóng
đèn mãi tới khuya, khi trăng lên. Qua vườn, Thanh tiễn Nga ra đến cổng, đi
qua hai bên bờ lá đã ướt sương. Mùi hoàng lan thoang thoảng bay trong gió
ngát. Không lưỡng lự, Thanh cầm lấy tay Nga, để yên trong tay mình, Nga
cũng đứng yên lặng. Lâu lâu, Nga rút tay khẽ nói:
- Thôi em về.
Thanh đi trở vào rất thong thả. Có cái gì dịu ngọt chăng tơ ở đâu đây,
khiến chàng vương phải. Chàng đến trường kỷ ngồi ở bên đèn.
*****
Sáng hôm sau, Thanh đã phải lên tỉnh. Chiếc va-li chàng nặng những
thức quà bà chàng đã ban cho. Thanh cầm mũ đứng nghe lời khuyên bảo ân
cần của bà dưới giàn hoa lý. Chàng vẫn bé quá và lại đi xa.
Tới cổng, Thanh còn đứng lại nhìn cây hoàng lan và các cây khác trong
vườn. Bác Nhân nhanh nhảu cầm đỡ va-li cho chàng, Thanh dặn khẽ:
- Bảo tôi có nhời chào cô Nga nhé.
Rồi chàng bước ra đi nửa buồn mà lại nửa vui. Thanh nghĩ đến căn nhà
như một nơi mát mẻ và sung sướng để chàng thường về nghỉ sau việc làm.
Và Thanh biết rằng Nga sẽ vẫn đợi chàng, vẫn nhớ mong chàng như ngày
trước. Mỗi mùa cô lại giắt hoàng lan trong mái tóc để tưởng nhớ mùi
hương.

9

Tối ba mươi
Đến cửa buồng số 12, Liên chuyển những đồ lề sang bên trái, cúi cằm
xuống giữ cho chặt, còn tay phải vặn quả nắm. Những gói giấy chỉ chực
tròng trành rơi. Liên cất tiếng khàn khàn gọi:
- Huệ ơi! Huệ!
Nàng tưởng sẽ thấy nét mặt vui vẻ của Huệ thò ra đón, vớ lấy các thức
mua và hỏi “Sao mày về chậm thế?” nhưng trong phòng vẫn yên lặng. Liên
mở cửa bước vào: Huệ đương cuộn chăn nằm ngủ trên giường, tóc xõa ra
cả trên gối trắng. Vẻ lạnh lẽo của căn phòng đến ngay bao bọc lấy Liên,
khiến cái vui trong lòng nàng mong manh sắp tắt. Liên để các gói xuống
bàn, giũ bụi mưa trên áo rồi vội vàng đánh thức bạn:
- Dậy đi, Huệ!
Huệ ậm ự mở mắt lờ đờ nhìn, rồi lại định quay mặt vào trong ngủ. Bực
mình Liên tung chăn ra bên, vừa xốc Huệ lên vừa nói:
- Gớm, ngủ cả ngày không biết chán.
Huệ đã tỉnh hẳn, vươn vai ngáp rồi ngồi dậy, kéo chăn trùm lên vai:
- Mày bảo chả ngủ thì làm gì?
Rồi nàng rùng mình:
- Lạnh quá! Kìa cô ả, vào không khép cửa lại; mà sao đi lâu thế?
Liên ra đóng cửa phòng, quay trở vào:
- Tao phải chạy vội khắp các phố đấy. Các hiệu đã sắp đóng cửa cả. Giá
cứ nghe mày thì chả kịp mua bán gì, đành là nhịn đói ăn Tết.
- Thì đã chết chưa. Không ăn, ngủ cũng được.
Liên nhận thấy nét mặt mỏi mệt của bạn. Nàng nhìn quanh căn phòng
bẩn thỉu. Dưới ánh ngọn đèn mờ, lổng chổng các đồ đạc quen thuộc: cái
giường Hồng Kông cũ, đồng han và gỉ xạm, cái bàn gỗ ẩm ướt ở góc tường,
hai cái ghế long chân. Liên nghĩ đến sự trơ trọi của đời mình. Tết đến nơi
rồi. Tết đến thăm nàng ở đây, trong cái buồng nhà xăm này cũng như đến
những nơi thơm tho đầm ấm.
Nàng không muốn nghĩ vơ vẩn nữa. Cái buồn ghê gớm chỉ chực kéo
đến giày vò nàng, Liên vội cười lên. Nàng đến cạnh bàn giở các gói bọc
giấy nhật trình buộc bằng dây cói: những thức ăn rẻ tiền mua hấp tấp ở các
hiệu khách trước giờ đóng cửa đêm ba mươi.
- Nào, xem mày mua những gì nào.
10

Huệ cũng trở dậy đến bên giúp Liên giở các gói và để thức ăn ra ngoài.
- Lạp xường này, bánh chưng này, giò lụa, lại cả gan kho nữa cơ à? Oai
nhỉ! Còn gói gì thế này? À... cam. Tuyệt! Cam này thì phải biết!
Mấy quả cam đỏ lăn ra bàn. Huệ cầm một quả toan bóc. Liên giằng lấy:
- Con khỉ! Ăn trước à? Còn để cúng đã chứ.
- Ừ thì để mà cúng! Nhưng vàng hương đâu?
Liên đáp:
- Chỉ có hương thôi. Còn vàng không cần. Tiềm tiệm thôi cũng được.
Huệ lặng im, tự dưng thoáng nghĩ đến thân thế lưu lạc của hai chị em
và lòng se lại. Huệ nhìn bạn, âu yếm. Giờ chỉ còn Liên là người thân thiết
với nàng.
Xếp các giấy gói sang một bên, Liên quay lại bảo Huệ:
- Chúng mình bầy cỗ cúng đi chứ?
- Bầy làm quái gì vội. Bây giờ mấy giờ rồi?
- Không biết. Dễ gần mười một giờ rồi đấy. Sửa soạn đi thì vừa.
Huệ không đáp, đi đến cửa sổ, tì trán vào cửa kính nhìn xuống đường.
Mưa bụi vẫn bay tơi tả, hình như ở bóng tối khắp nơi dồn lại quãng phố hẹp
này. Trên hè ướt át và nhớp nháp bùn, không một bóng người qua lại. Cái
vắng lạnh như mênh mông ra tận đâu đâu ở khắp cả các phố Hà Nội đêm
nay. Huệ tưởng đến những căn nhà ấm cúng và sáng đèn, then cửa cài chặt,
mọi người trong nhà đang tấp nập sửa soạn đón năm mới trong sự thân mật
của gia đình. Chỉ có hai chị em nàng xa cửa, xa nhà. Nhưng nàng còn nhà
đâu nữa mà về? Mẹ chết rồi, cha đi lấy vợ khác không biết ở đâu. Đã bảy,
tám năm nay, nàng không về đến làng. Những người quen thuộc còn ai
không? Huệ nghĩ đến lại thương hại cho Liên, em họ nàng. Liên còn cha
mẹ, nhưng Liên không dám về. Hai người sống cái đời trụy lạc ở Hà Nội từ
lúc bỏ nhà ra đi. Hôm nay, ngày cuối năm sum họp hai người ở căn buồng
này, trong một cảnh ăn Tết lạnh lẽo.
Huệ nhắm mắt lại. Vì trông mưa bụi hay vì nàng khóc thật? Hình như
có chút nước mắt vừa rơm rớm ở mi nàng. Huệ chớp khẽ rồi nhớ đến cuộc
đời mình, lúc trẻ thơ, lúc còn con gái, ở nhà quê. Một buổi sáng mồng một
Tết - nàng không nhớ rõ là tết năm nào, nhưng đã lâu lắm rồi thì phải nàng mặc áo mới đứng trên thềm nhìn mấy bông hoa đào nở ở trước vườn.
Tại sao nàng lại chỉ nhớ rõ có cái cảnh ấy? Huệ không biết, nàng chỉ mang
máng cảm giác một sự gì trong mát, tươi non... Khác hẳn bây giờ. Tâm hồn
Huệ u ám và nặng trĩu xuống.
11

Bỗng Huệ giật mình quay lại; Liên vỗ vai nàng, cười:
- Nghĩ gì mà thần người ra thế? Phải vui vẻ lên một tí chứ! Sắp giao
thừa rồi đây này.
Huệ theo Liên đi vào và gật đầu.
- Thôi, cúng đi. Chị sửa soạn xong chưa?
Trên chiếc bàn rửa mặt đầy vết bẩn, Liên đã đặt đĩa cam quít, cái bánh
chưng và thếp vàng. Mấy gói lạp xường và giò cũng để ngay bên. Các đồ
cúng nghèo nàn bỗng bầy lộ ra trước mắt hai người. Huệ tìm lấy thẻ hương.
Nàng quay lại hỏi Liên:
- Chị có mua gạo không?
- Có, gạo đây. Nhưng đổ vào cái gì bây giờ?
Hai chị em nhìn quanh gian buồng, nghĩ ngợi. Liên bỗng reo lên:
- Đổ vào cái cốc này này. Phải đấy, rất là...
Nàng im bặt dừng lại. Hình ảnh ô uế vừa đến trí nàng. Cái cốc bẩn ở
góc tường, mà cả đến những khách làng chơi cũng không thèm dùng đến,
nàng định dùng làm bát hương cúng tổ tiên! Liên cúi mặt xuống, rồi đưa
mắt lên trông Huệ; hai người thoáng nhìn nhau. Liên biết rằng những ý
nghĩ ấy cũng vừa mới đến trong trí bạn.
Huệ cất tiếng nói trước, thản nhiên như không có gì:
- Hay cắm trên cái chai này... Không! Cắm trên tường này cũng được,
mày nhỉ.
Liên không dám trả lời, sẽ gật đầu. Nàng đến cạnh giường lật đệm lên
lấy bao diêm.
Nhưng giật mình nàng quay lại: có tiếng người gõ cửa buồng.
- Ai đấy?
- Tôi. Cô mở cửa cho tôi với.
Hai chị em luống cuống nhìn các đồ cúng trên bàn. Hai người muốn cất
dọn hết, nhưng chắc không kịp. Nhanh trí, Huệ đứng dựa bên bàn che khuất
đi, trong lúc Liên ra mở cửa. Người bồi xăm ngó đầu vào.
- À, bác Tâm. Hỏi gì thế?
- Tôi gửi cô giữ hộ chiếc chìa khóa.
- Bác về đằng nhà bây giờ à?
Anh bồi xăm tươi cười:
- Vâng, phải về ăn Tết chứ. Thôi, cô làm ơn trông hộ nhà nhé. Giờ này
cũng chẳng có ai đến nữa mà sợ.
Liên thấy đằng sau, tiếng Huệ đáp:
12

- Đêm nay thì còn ma nào đến. Bác cứ về.
Người bồi sắp bước đi, lại quay lại:
- À chút nữa quên, tôi xin chúc mừng trước hai cô nhé! Chúc hai cô
sang năm mới được... được...
Người bồi ấp úng, không biết nói thêm gì. Liên vội đỡ lời, cám ơn, rồi
đóng cửa buồng lại. Một lát, tiếng cánh cổng sắt dưới nhà rít lên trong yên
lặng lạnh lùng.
Giờ chỉ còn hai chị em trong căn nhà. Gian buồng bỗng trở nên rộng rãi
quá chừng: một cái lạnh thấm thía đến tâm hồn. Ngoài đường trời hẳn còn
mưa, mưa buồn rầu và âm thầm trong tối. Trong gian buồng, ẩm ướt tăng
thêm. Liên và Huệ đưa mắt nhìn mọi vật chung quanh. Cái giường sắt lạnh,
đệm và gối hoen bẩn, cái thau gỉ, cái bô, và cái bàn rửa mặt gỗ đã mọt... Đó
là khung cảnh của cuộc đời trụy lạc đã từ lâu...
Huệ đứng dậy hỏi bạn để cho tan sự yên lặng:
- Chị đã thắp hương chưa?
Liên cũng tự nhiên gọi Huệ là chị:
- Chưa. Chị thắp đi. Bao diêm ở bên cạnh đĩa ấy.
Khói hương lên thẳng rồi tỏa ra mùi thơm ngát đem lại cho hai nàng kỷ
niệm những ngày cúng giỗ ở nhà, khi hai chị em còn là những cô gái trong
sạch và ngây thơ.
- Sắp đến mười hai giờ rồi đấy, Liên nhỉ?
- Có lẽ đến rồi. Năm mới!
Huệ đặt lại các đĩa trên bàn, xếp vàng cho ngay ngắn. Nàng quay lại
bảo Liên:
- Chị ra khấn đi.
Liên tiến đến trước bàn thờ, đứng yên.
- Em biết khấn làm sao bây giờ?
Nàng bỗng nấc lên, rung động cả vai rồi gục xuống ghế, tay ấp mặt.
Những giọt nước mắt nóng chảy tràn mi mắt, nàng không giữ được; Liên
cảm thấy một nỗi tủi cực mênh mang tràn ngập cả người, một nỗi thương
tiếc vô hạn; tất cả thân thể nàng lướt hiện qua trước mắt với những ước
mong tuổi trẻ, những thất vọng chán chường.
Huệ nhìn Liên rồi nhẹ nhàng đến gần, buồn rầu vỗ vai bạn:
- Liên, khóc làm gì nữa, buồn lắm.
Tiếng nàng cũng cảm động nghẹn ngào. Dưới bàn tay thân mật của bạn,
Liên càng nức nở. Hai chị em giờ này cảm thấy trơ trọi quá. Liên ngửng
13

mặt lên nhìn Huệ, cố gượng một nụ cười héo hắt:
- Chị cũng khóc đấy ư?
Huệ gục xuống vai bạn, không trả lời. Nước mắt cũng ứ lên rồi lặng lẽ
dào ra má. Nàng quàng tay ôm hết sức chặt lấy Liên.
Tiếng pháo giao thừa bỗng nổi vang gần đấy rồi từ nhà nọ sang nhà kia
lan rộng mãi vào đêm tối. Liên nói sẽ như thì thầm:
- Giao thừa.
Huệ không trả lời. Hai chị em nép vào nhau, yên lặng.

14

Cô hàng xén
Chợ huyện một tháng sáu phiên,
Gặp cô hàng xén kết duyên châu trần.
(Ca dao)
Cô Tâm bớt mệt hẳn đi khi nhìn thấy cây đa và cái quán gạch lộ ra
trong sương mù. Cùng một lúc, dãy tre đầu làng gần hẳn lại, cành tre
nghiêng ngả dưới gió thổi và nghe thấy tiếng lá rào rào và tiếng thân tre cót
két. Cô sắp về đến nhà rồi, gánh hàng trên vai nhẹ đi, và những cái uốn
cong của đòn gánh bây giờ nhịp với chân cô bước mau. Cô thấy chắc dạ và
ấm cúng trong lòng, bỏ hẳn nỗi lo sợ từ nãy vẫn quanh quẩn trong trí khi cô
qua quãng đồng rộng, trơ gốc rạ dưới gió bấc vi vút từng cơn.
Qua cái cổng gạch cũ, cô vào hẳn trong làng. Ngõ tối hơn, đất mấp mô
vì trâu bước, nhưng cô thuộc đường lối lắm. Chân cô dẫm lên lá tre khô và
tai nghe tiếng xao xác đã quen; mùi bèo ở dưới ao và mùi rạ ướt đưa lên ẩm
ướt. Ði ngang các nhà quen, cô thấy ánh sáng đèn chiếu qua rào, và tiếng
những người quen thuộc ở trong đưa ra. - “À, bác cả Sĩ đã về rồi”. Lần nào
hàng bác cũng bán hết sớm, bác cũng ra về trước vì nhà có con mọn. Còn
cô, cô cũng có thể về sớm được vì chợ chiều cũng vắng người mua. Nhưng
cô còn cứ vui chị vui em, lần khần ở lại. “Chỉ tại con Liên nó cứ giữ mình
để về một thể. Bây giờ nó đã về đến nhà chưa?” Cô Tâm lại nghĩ đến mình,
mẹ già đang mong đợi và các em đang nóng ruột vì quà. Gói kẹo bỏng cô
đã gói cẩn thận để ở dưới thúng, mỗi đứa sẽ được hai cái. Chắc hẳn chúng
sẽ vui mừng lắm...
Tâm vội vã bước mau. Trước đình, sân gạch rộng đầy bóng tối và yên
lặng; con sấu đá vẫn phục yên trên bệ ở ngoài, hình dáng quen thuôc quá.
Bỗng cô dừng lại; cô suýt va phải một người ở ngõ rẽ ra. Người kia cũng
tránh sang bên, sát vào hàng rào. Nhưng Tâm nhận ra ngay:
- Bác Mỹ đấy ư? Ði đâu mà tối thế?
Người kia tiến một bước, nhìn tận mặt:
- Ai? A, cô Tâm, cô đi chợ về.
Tâm đã bước xa rồi, hàng tre vi vút thêm, trời lại lấm tấm mưa lạnh rơi
xuống mặt. Cô đi qua nhà bà cụ Nhiêu rồi về đến ngõ. Cánh cửa gỗ chưa
đóng. Cô xoay đầu đòn gánh đẩy cửa rồi bước vào. Tất cả cái tối tăm rét
mướt, và cánh đồng hoang vắng cô để lại ở ngoài. Ðây là nhà rồi. Mùi phân
15

trâu nồng ấm sặc ngay vào cổ; thoáng qua, cô nghe tiếng chân trâu đập
trong chuồng. Con vá thấy động sủa lên, rồi chạy lại vấp vào chân quấn
quít. Trong nhà mấy đứa em reo:
- A, á. Chị Tâm đã về.
Tâm đặt gánh ở trên thềm. Ánh đèn chiếu ra, cô thấy quần áo lấm tấm
ướt vì mưa bụi. Thằng Lân chạy ra trước nhất, xuýt nữa vấp vào cửa bực
bàn. Rồi thằng Ái, con Bé cũng theo ra.
- Quà của chúng em đâu, chị?
Nó cúi xuống định lục vào gánh hàng, Tâm vội bảo em:
- Ấy chớ, để chị lấy cho, không khéo vỡ cả kính.
Cô nhìn xuống ô hàng; mưa chỉ hơi phớt trên kính, chưa việc gì. Hàng
không có cái gì ướt.
- Kẹo đây, mỗi đứa hai chiếc.
Chúng nó xúm cả chung quanh chị.
- Em bé ngoan ngoãn quá, đây phần riêng chị dành em đây này.
Bỗng tiếng dịu dàng của bà Tú ở dưới nhà đưa lên:
- Tâm con đã về đấy ư?
- Thưa u, vâng ạ.
Bà Tú đến dắt lũ con, khẽ bảo:
- Chúng mày háu ăn quá, không để cho chị vào đến nhà nữa. - Rồi quay
lại Tâm - Con rửa chân tay rồi đi ăn cơm kẻo đói. Sao về muộn thế, con?
- Thưa u, hôm nay con ngồi chợ Son ạ. Con Gái từ nãy ở dưới bếp lên
cứ đứng mải góp chuyện ở trên thềm. Bà Tú quay ra bảo:
- Kia không cất hàng vào cho cô, còn đứng làm gì ở đấy?
Trong nhà ấm cúng, khác hẳn ở ngoài. Ngọn đèn thân mật chiếu trên án
thư, những nét vàng đã cũ của câu đối hoành phi lờ mờ ánh trong bóng tối.
Mâm cơm đậy lồng bàn còn để ở giữa phản.
- Con ngồi đây rồi ăn cơm. Trời rét thế này thì mai nghỉ chọ thôi con ạ.
Đi làm gì cho nó khổ?
Em bé nói theo:
- Chị ở nhà với chúng em chị ạ. Mai chủ nhật chúng em được nghỉ.
Tâm mỉm cười xoa đầu em. Cô sung sướng vì thấy mẹ săn sóc, các em
mến yêu. Bao nhiêu nỗi mệt nhọc cô thấy tiêu tán cả. Những lúc này khiến
cô quên hết cả bao nhiêu nỗi e ngại khó khăn. Cô thấy vui vẻ và nẩy nở
trong thâm tâm những ý muốn tốt đẹp cho gia đình. Bà Tú lại âu yếm giục:

16

- Con ăn cơm đi, không đói. Thôi, hãy để đấy rồi bảo con sen nó cất cho
có được không.
Tâm đáp: “vâng”; nhưng cô vẫn chưa lại ngồi ăn ngay. Cô còn thu xếp
hàng đã; hai cái hộp gỗ vuông đựng các thức hàng, và những gói buộc kỹ
trong thúng. Tất cả vốn liếng quý báu, bởi nhờ nó, cô kiếm lời nuôi các em,
giúp đỡ cha mẹ từ ngày trong nhà sút đi và ông Tú ở trên tỉnh dọn về đã ba
bốn năm nay rồi. Ruộng nương chỉ còn hơn mẫu, cấy đủ thóc ăn, và căn
nhà gạch cũ này là nhà thờ, chung cả họ. Ông Tú độ mắt kém cũng thôi
không dạy học nữa. Tâm hỏi mẹ:
- Thầy con chưa về cơ, u?
Bà Tú chậm rãi đáp lời con, an phận:
-Thầy sang chơi bên ông chánh từ hôm qua, dễ thường còn ở vài ngày
mới về.
Hai mẹ con biết rằng, có về nhà ông Tú cũng buồn chả biết làm gì, rồi
lại đến đi chơi quanh quẩn các người trong làng.
*****
Bữa cơm ngon lành quá, Tâm ngồi ăn dưới con mắt hiền từ và thương
mến của mẹ. Các em cô quây quần cả chung quanh, hỏi chuyện chợ búa
của chị. Tâm ngắm nghía các nét mặt xinh xẻo, những con mắt ngây thơ
lóng lánh dưới mái tóc tơ của các em: cô thấy lòng đầm ấm và tự kiêu, lòng
người chị chịu khó nhọc để kiếm tiền nuôi các em ăn học. Cô hỏi han sách
vở của thằng Lân và thằng Ái, học lớp ba ở trường làng. Ngày trước, thời
còn sung túc, cô cũng đã cắp sách đi học và về nhà lại được ông Tú dạy
thêm chữ nho. Nhưng đã lâu, cô rời bỏ quyển sách, để bước chân vào cuộc
đời rộng rãi hơn, khó khăn và chặt chẽ. Buôn bán bây giờ mỗi ngày một
chật vật, bởi cô vốn ít. Tất cả gánh hàng của Tâm chỉ đáng giá hai chục bạc.
Giá nàng có nhiều tiền để buôn vải bán các chợ như Liên.
- Thôi, các em đi ngủ đi, mai còn dậy sớm mà đi học chứ.
Lân cười, trả lời chị:
- Ma